1991. Początek nowego rynku

Początek lat 90. był dla polskiego rynku nagrań momentem fundamentalnej zmiany. Wraz z transformacją gospodarczą powstawały prywatne wytwórnie i kształtował się rynek działający na nowych zasadach. Potrzebował jednak wspólnej reprezentacji producentów, standardów działania oraz skutecznej ochrony praw do nagrań.

W 1991 roku powstał Związek Producentów Audio Video. 12 czerwca ZPAV otrzymał status Krajowej Grupy IFPI, 11 lipca stowarzyszenie zostało zarejestrowane, a dzień później, podczas spotkania w warszawskich Hybrydach, wybrano pierwszy Zarząd i Komisję Rewizyjną.

Członkami założycielami ZPAV byli:
Dariusz Andrzejewski,
Jacek Borawski,
Jan Chojnacki,
Piotr Dubiel,
Adam Galas,
Katarzyna Kanclerz,
Barbara Klimaszewska,
Krzysztof Konarzewski,
Marek Kościkiewicz,
Krzysztof Koziński,
Piotr Kubiaczyk,
Andrzej Puczyński,
Wojciech Puczyński,
Zofia Skubikowska,
Paweł Walczak.
Ich inicjatywę wspierały także inne osoby związane z tworzącym się rynkiem, m.in. Małgorzata Maliszewska, Piotr Nagłowski i Andrzej Paweł Wojciechowski. Polscy producenci zyskali wspólną reprezentację w sprawach dotyczących ochrony praw i nagrań oraz budowania standardów rozwijającej się branży.

Od ponad 90 proc. piractwa do boomu fonograficznego

Jednym z największych wyzwań pierwszych lat był nielegalny obrót nagraniami. Według szacunków IFPI w 1993 roku pirackie nagrania stanowiły ponad 90 proc. polskiego rynku fonograficznego. Walka z piractwem stała się od początku jednym z kluczowych obszarów działalności ZPAV i całej branży.

Przełomowym momentem był rok 1994. 24 maja weszła w życie ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wzmacniając ramy prawne ochrony twórczości, nagrań i praw ich producentów. W połączeniu z działaniami branży i organów ścigania był to jeden z kluczowych etapów porządkowania rynku. Według ówczesnych danych już po sześciu miesiącach funkcjonowania nowych przepisów poziom piractwa fonograficznego szacowano na 25–30 % rynku.

Rozpoczął się okres dynamicznego rozwoju i profesjonalizacji polskiej fonografii. Rosła sprzedaż legalnych nagrań, rozwijały się krajowe wytwórnie, a swoją obecność w Polsce budowały międzynarodowe koncerny fonograficzne. Druga połowa lat 90. przyniosła największy boom w historii polskiego rynku nagrań.

W szczytowym momencie jego nominalna wartość wynosiła około 680 mln zł, co w cenach z 2025 roku odpowiada około 1,58 mld zł.

Rynek musiał zbudować się na nowo

Początek XXI wieku przyniósł kolejną wielką zmianę. Rozwój internetu, cyfrowe piractwo i spadek sprzedaży fizycznych nośników zachwiały dotychczasowym modelem i przełożyły się na głębokie załamanie rynku.

W 2013 roku wartość polskiego rynku nagrań wynosiła około 234,5 mln zł. Po uwzględnieniu zmian cen skala zapaści jest jeszcze bardziej widoczna: od szczytu końca lat 90. realna wartość rynku zmniejszyła się o około 77 proc. – z blisko 1,58 mld zł do 364 mln zł w cenach z 2025 roku.

Wraz z rozwojem legalnej dystrybucji cyfrowej, a następnie streamingu trend zaczął się odwracać, a rynek stopniowo odbudowywał swoją wartość. W 2025 roku wartość polskiego rynku nagrań zbliżyła się do miliarda złotych. Nominalnie jest dziś najwyższa w historii, choć po uwzględnieniu zmian cen nadal nie osiągnęła poziomu największego boomu fonograficznego końca lat 90.

W ciągu 35 lat polski rynek nagrań właściwie dwukrotnie musiał zbudować się od nowa. Najpierw na początku lat 90., kiedy tworzyliśmy podstawy legalnego, profesjonalnego rynku, a później wraz z cyfrową rewolucją, która zmieniła sposób dystrybucji, sprzedaży i słuchania muzyki. Dziś stoimy przed kolejną transformacją – związaną m.in. z AI, nowymi modelami biznesowymi i zmianą relacji artystów z odbiorcami. Dlatego jubileusz traktujemy nie tylko jako okazję do spojrzenia wstecz, ale także do rozmowy o tym, jaki rynek budujemy na kolejne lata – mówi Bogusław Pluta, dyrektor zarządzający ZPAV.

35 lat ludzi, muzyki i zmian

W ciągu trzech i pół dekady zmieniła się nie tylko ekonomia rynku, ale także sposób uczestniczenia w kulturze muzycznej – od kupowania pojedynczych albumów na fizycznych nośnikach do stałego dostępu do milionów nagrań.

Zmieniły się sposoby produkcji, dystrybucji i promocji muzyki, odkrywania nowych artystów oraz relacje pomiędzy wykonawcami, wytwórniami i odbiorcami. Obok światowych koncernów rozwijały się niezależne polskie wytwórnie, powstawały nowe modele biznesowe i dystrybucyjne, a sami artyści coraz częściej zaczęli występować również w roli producentów własnych nagrań i budować własne struktury wydawnicze.

Jubileusz ZPAV jest okazją do opowiedzenia tej historii szerzej – nie tylko przez pryzmat działalności organizacji, lecz przede wszystkim ludzi, firm, nagrań i zjawisk, które przez 35 lat kształtowały polski rynek nagrań. W kolejnych tygodniach i miesiącach ZPAV będzie publikować historyczne dane i zestawienia, przypominać najważniejsze momenty i rekordy rynku oraz oddawać głos osobom, które uczestniczyły w jego budowaniu i kolejnych transformacjach.

Rozmowa o przyszłości

Wydarzeniem, które będzie okazją do jubileuszowych wspomnień będzie trzecia edycja spotkania ZPAV dla przedstawicieli branży muzycznej pt. „Muzyka. Biznes. Technologia – Konferencja Fryderyk Festiwal 2026”, która odbędzie się 2–3 września w MOXO w Warszawie. Poprzedzą ją warsztaty zaplanowane na 31 sierpnia i 1 września w Klubie Empik.

Tegoroczna edycja połączy spojrzenie na 35 lat polskiego rynku nagrań z rozmową o zmianach, które kształtują jego przyszłość. Udział w konferencji i warsztatach jest bezpłatny, obowiązują wcześniejsze zapisy. Szczegółowy program zostanie ogłoszony wkrótce.

Związek Producentów Audio Video (ZPAV) jest stowarzyszeniem producentów fonogramów i wideogramów muzycznych, zrzeszającym ok. 90% rynku muzycznego w Polsce. Posiada zezwolenie ministra kultury i dziedzictwa narodowego na zbiorowe zarządzanie prawami producentów fonograficznych. Od momentu powstania w 1991 r. ZPAV prowadzi działania na rzecz dynamicznego rozwoju rynku muzycznego w Polsce. Jest grupą krajową Międzynarodowej Federacji Przemysłu Fonograficznego (IFPI), która zrzesza i reprezentuje światowy przemysł muzyczny (ponad 1 400 firm w 66 krajach). ZPAV działa na forum legislacyjnym, współpracuje z organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości w dziedzinie ograniczenia naruszeń praw autorskich i pokrewnych, prowadzi szerokie działania edukacyjne oraz promocyjne, wspierające rozwój rynku muzycznego, m.in. opracowuje Oficjalną Listę Sprzedaży (OLiS) oraz przyznaje wyróżnienia Złotych, Platynowych i Diamentowych Płyt.

Od 1995 r. ZPAV jest organizatorem Fryderyków – nagród muzycznych, przyznawanych przez środowisko muzyczne: muzyków, autorów, kompozytorów, producentów muzycznych, dziennikarzy i branżę fonograficzną, zrzeszonych w Akademii Fonograficznej.

****

(Katarzyna Kowalewska - QL CITY Music & Entertainment PR i Związek Producentów Audio Video)